Mardin Artuklu'daki Deyrulzafaran (Mor Hananyo) Manastırı, Güneş Tapınağı'nın üzerine kurulu, 1166'dan itibaren Süryani patrikhanesine ev sahipliği yapmış rehberli gezilen bir manastırdır.
Deyrulzafaran Manastırı, diğer adıyla Mor Hananyo Manastırı, Mardin şehir merkezinin doğusunda, Mardin Ovası'na hâkim bir tepede duran Süryani manastırıdır. Türkçe Vikipedi merkeze uzaklığı 3 kilometre, Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü yaklaşık 4 kilometre olarak verir. İngilizce Vikipedi'ye göre yapı Süryani Ortodoks Kilisesi'nin en tanınmış manastırlarından biridir ve 1166'dan 20. yüzyılın başlarına kadar kilisenin patrikhane merkezi olmuştur. Manastır bugün hâlâ kullanılan dinî bir merkezdir ve ziyaretçilere yalnız rehberli turla açıktır.
Tarihi ve Adı
Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre manastır, önce Güneş Tapınağı, sonra Romalıların kale olarak kullandığı bir yapı topluluğunun üzerine kuruldu. Romalılar çekilince Aziz Şleymun kaleyi manastıra çevirdi ve yapı başlangıçta Mor Şleymun Manastırı olarak anıldı; İngilizce Vikipedi bu dönüşümü 493 yılına tarihler. Mardin ve Kefertüth Metropoliti Aziz Hananyo 793'te yapıyı kapsamlı biçimde onarttı ve manastır onun adıyla anılmaya başladı. Deyrulzafaran, yani Safran Manastırı adı 15. yüzyıldan sonra kullanılır. Müdürlüğe göre ad çevrede yetişen safran bitkisinden gelir; İngilizce Vikipedi buna bir rivayeti de ekler: onarım sırasında bir tüccardan alınan safranın kireçle karıştırılıp yapımda kullanıldığı ve duvarlara sarımsı rengini verdiği anlatılır.
İngilizce Vikipedi'ye göre Aziz Hananyo burada büyük bir kütüphane kurdurdu ve manastır topluluğu yaklaşık 80 keşişe ulaştı. Patrikhane merkezliği 1166'da Patrik Büyük Mihail'in burada tahta çıkmasıyla başladı; 1394'te Moğol saldırıları bölgeyi yıktı. Patrik II. Ignatius 1696-1699 arasında manastırı yeniden inşa ettirdi. Patrikhanenin buradaki görevinin bitiş tarihi kaynaklarda farklı geçer: İngilizce Vikipedi'nin bir bölümü 1932, bir başka bölümü 1924 yılını verir. Müdürlüğe göre yapı, 5. yüzyılda başlayan farklı dönem eklentileriyle 18. yüzyılda bugünkü hâlini almıştır.
Görülecekler
Manastırın kompleksi, İngilizce Vikipedi'ye göre yaklaşık 71 x 63 metre ölçülerindedir, güçlü bir duvarla çevrilidir ve avlusunda iki büyük sarnıç bulunur. Yapı çoğu yerde iki, güney bölümünde üç katlıdır; patrik daireleri ve keşiş hücreleri bu üst katlardadır. Kubbeli Kilise (Mor Hananyo Kilisesi) doğu kanadındadır ve Aziz Hananyo tarafından yaptırıldığı yazılır; haç biçimli planı ve haç biçimli kubbesi vardır. Meryem Ana (Sayyida) Kilisesi manastırın kuzey bölümündedir, 5-6. yüzyıla tarihlenir ve kompleksin ilk kilisesi sayılır. Dört sunağı ve 1699 tarihli ahşap kutsal bölümleri bulunur; apsisinde Bizans dönemi mozaikleri görülür.
Güneş Tapınağı, avlunun altındaki yeraltı odasıdır. İngilizce Vikipedi tapınağın tahminen MÖ 2000'e uzandığını, tavanındaki taş blokların harçsız birleştirildiğini ve doğu duvarındaki küçük açıklığın gün doğarken ışığı sunağa ulaştırdığını yazar. Kubbeli Kilise'nin güneydoğusunda bulunan Azizler Evi'nde (Beth Kadişe) patrikler, metropolitler ve azizlerin kemikleri yer alır. Türkçe Vikipedi mezarlarda 52 Süryani patriğin bulunduğunu, İngilizce Vikipedi ise toplam 53 patrik, metropolit ve aziz yattığını yazar. Kaynaklar manastırda Süryanice yazma eserlerden oluşan bir kütüphane de anlatır: İngilizce Vikipedi 300'den fazla Süryanice ve Arapça el yazması bulunduğunu, en eskisinin 9. yüzyıla ait olduğunu bildirir. Manastırda 1881'de kurulan matbaa 1917'ye kadar kitap bastı ve çalışmaları 1969'a kadar sürdü.
Ulaşım ve Mevsim
Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü manastıra toplu taşıma hizmeti bulunmadığını yazar; özel araç ya da taksi gerekir. Lonely Planet yolun Mardin'den yaklaşık 6 kilometre uzunlukta, iyi ama dar olduğunu belirtir. Aynı gezide şehir merkezindeki Eski Mardin görülebilir. Manastıra özgü bir ziyaret mevsimi kaynaklarda verilmez; saatler yıl boyunca aynı yazılır ve manastır haftanın yedi günü açıktır. Giriş bölümünde tuvalet, kafeterya ve hediyelik eşya satan dükkânlar bulunur.
Ziyaret Kuralları ve Notlar
Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre manastır yalnızca manastırın sağladığı bir rehberle gezilebilir. Türkçe sayfada 09.00-17.00 arasında her saat başı rehberli tur düzenlendiği, diğer dil bölümlerinde ise çalışma saatlerinin 08.00-17.00 olduğu yazılır. 2024 yılı için Türkçe bölümde tam bilet 200 TL, öğrenci bileti 150 TL olarak verilir; Müze Kart geçerli değildir. Sayfadaki saat ve ücret bilgileri bölümler arasında tutarlı olmadığı için gitmeden önce manastırın telefonuyla (0482 208 10 61) ya da güncel duyurularla doğrulanmalıdır. Manastır hâlen Mardin Metropoliti'nin ikametgâhı ve ibadet yeri olduğundan, ibadet alanlarında görevlilerin ve rehberin yönlendirmesine uyulmalıdır.