Bundan on yıl sonra, sırtında 15 kilo yükle Aladağlar'ın kavurucu sıcağında son damla suyunu içtiğin o anı hatırlayacaksın. O an, bu bilgilerin hayati olduğunu en sert yoldan anlayacaksın. Biz maceracıyız, ama aptal değiliz. Susuzluk sadece performansını düşürmez; karar mekanizmanı bitirir, kaslarını kilitler ve seni o dağda savunmasız bırakır. Su yoksa, zirve de yok.
Doğada su yönetimi bir lüks değil, temel bir hayatta kalma becerisidir. Çoğu amatör, çantasındaki 2 litrelik mataranın her şeye yeteceğini sanır. Dehidrasyon başladığında ise panik kapıyı çalar. Biz burada paniği değil, stratejiyi konuşuyoruz. Hazır ol, çünkü bu rehber senin o zorlu rotalarda rotanı tamamlamanı sağlayacak tek şey olabilir.
Bu rehberde, doğada su arıtma tekniklerini, ekipman seçimlerini ve su bulma stratejilerini en detaylı haliyle inceleyeceğiz. Başarısızlık bir seçenek olabilir ama hazırlıksızlık asla. Kendi sınırlarımı zorlarken öğrendiğim, bazen çamurlu su içmek zorunda kalarak tecrübe ettiğim her şeyi buraya döküyorum. Hazırsan başlıyoruz.
Zorluk Seviyesi: Orta / İleri
Tahmini Süre: Aktivite boyunca sürekli izleme.
Kalori Yakımı: Su arama ve taşıma sürecinde saatlik ortalama 450-600 kcal.
Su Kaynaklarını Doğru Noktada Tespit Etmek
Su her yerdedir ama her zaman görünür değildir. Bakmayı bilmelisin. Vadi tabanları ve kayalıkların dibindeki nemli bölgeler ilk hedefin olmalı. Bitki örtüsünün aniden yoğunlaştığı veya daha canlı yeşil olduğu yerler yer altı suyunun yüzeye yakın olduğunu fısıldar. Topografya okuma becerini geliştir; su her zaman en düşük noktaya akar.
Hayvan izlerini takip et. Kuşların sabah ve akşam saatlerinde uçtuğu yön genellikle bir su kaynağına çıkar. Eğer bir patika görüyorsan ve bu patika "V" şeklinde birleşiyorsa, suyun yakında olduğunu anlayabilirsin. Unutma, kurumuş bir dere yatağında bile dış bükey kıvrımların altında su bulma ihtimalin yüksektir. Yarım metre kazmak hayatını kurtarabilir.
Vadi tabanlarını ve alüvyonlu bölgeleri tara.
Bitki yoğunluğunun arttığı "yeşil kuşakları" takip et.
Kuşların alçaktan uçuş rotalarını gözlemle.
Kayalıkların gölge taraflarındaki sızıntıları kontrol et.
Su Toplama Yöntemlerinde Yaratıcı Çözümler
Yağmur yağmıyorsa ve dere yoksa, doğanın terlemesini kullanırız. Transpirasyon yani bitki terlemesi, temiz su elde etmenin en güvenli yollarından biridir. Bir plastik torbayı güneş gören, bol yapraklı bir dala geçir ve ağzını sıkıca bağla. Birkaç saat içinde torbanın dibinde biriken su, bitkinin köklerinden çektiği saf sudur. Tadı biraz aromatik olabilir ama temizdir.
Çiğ toplamak sabır işidir. Sabahın ilk ışıklarında, güneş yükselmeden önce sentetik bir kumaşı veya bandananı uzun otların arasında gezdir. Kumaş suyu emdiğinde bir kaba sık. Bu yöntemle 1 saatlik bir çalışmayla yaklaşık 200-300 ml su elde edebilirsin. Az görünüyor değil mi? O 300 ml, vücudunun iflas etmesini engelleyecek olan miktardır.
Yoğunlaşma tuzakları kurmayı öğrenmelisin. Toprağa açacağın bir çukurun ortasına bir kap koy ve üzerini naylonla kapat. Naylonun ortasına küçük bir taş koyarak eğim yarat. Topraktaki nem buharlaşıp naylona çarpacak ve damlalar halinde kabına süzülecektir. Bu yöntem yavaştır; en az 6-8 saatlik bir bekleme süresi gerektirir.
Doğal Kaynak Sularındaki Görünmez Tehlikeler
Su berrak görünüyor diye temiz sanma. Bu en büyük yanılgıdır. Berrak bir dağ suyunun içinde Giardia veya Cryptosporidium gibi mikroskobik parazitler pusuya yatmış olabilir. Bir kez o paraziti kaptığında, birkaç gün içinde şiddetli ishal ve kusma ile vücudundaki tüm suyu kaybedersin. Bu, vahşi doğada ölüm fermanın demektir.
Vahşi Doğada Hayatta Kalmak İçin - Görsel 1
Kaynağın üst kısımlarında ölü bir hayvan olup olmadığını asla bilemezsin. Tarım yapılan alanlara yakınsan, kimyasal gübre ve pestisit atıkları suya karışmış olabilir. Özellikle Türkiye'deki yayla rotalarında, hayvan otlatılan alanların altındaki su kaynaklarından uzak durmalısın. Dışkı kaynaklı bakteriler suyun genetiğini bozar.
Durgun ve üzerinde film tabakası olan sulardan kaçın.
Hayvan otlatma alanlarının altındaki kaynakları kullanma.
Yerleşim yerlerine çok yakın su kaynaklarına güvenme.
Suyun kokusunu ve rengini mutlaka kontrol et.
Mekanik Filtreleme ve Fiziksel Arıtma Gücü
Fiziksel arıtma, suyun içindeki tortu ve organizmaları süzme işlemidir. Taşınabilir su filtreleri bu noktada en büyük dostundur. 0.1 mikron gözenek yapısına sahip bir filtre, bakterilerin %99.9'unu temizler. Sawyer Squeeze veya Katadyn BeFree gibi modeller bu işin zirvesidir. Ben çantamda her zaman bir Sawyer bulundururum; çünkü 100.000 galon ömrü vardır.
Eğer filtren yoksa, ön süzme yapmalısın. Bir bandana veya ince dokunmuş bir kumaş kullanarak suyun içindeki kumu, yaprağı ve büyük parçaları temizle. Bu işlem ana filtrenin ömrünü uzatır ve tıkanmasını engeller. Suyu bir kapta bekletip tortunun dibe çökmesini sağlamak (çökeltme) da etkili bir ön hazırlıktır.
YAPMA! Filtreni asla donmaya bırakma. Eğer filtrenin içindeki su donarsa, o mikroskobik gözenekler genişler ve filtre işlevini yitirir. Soğuk havalarda filtreni ceketinin içinde, vücut ısınla koru. Bu hata, birçok dağcının hastalanmasına neden olan en yaygın ve tehlikeli hatadır.
Kimyasal Dezenfeksiyon ve Tablet Kullanımı
Filtrenin yetmediği durumlarda veya virüs riskinin yüksek olduğu bölgelerde kimyasallar devreye girer. Klor dioksit tabletleri veya iyot damlaları en pratik çözümdür. İyot suyun tadını bozar ve bazı kişilerde alerjik reaksiyon yapabilir; klor dioksit ise daha güvenli ve etkili bir seçenektir. Ancak unutma, bu kimyasalların etkisini göstermesi için en az 30 dakika beklemelisin.
Soğuk su, kimyasalın çalışma hızını yavaşlatır. Eğer su çok soğuksa, bekleme süresini iki katına çıkar. Kimyasal arıtma virüslere karşı etkilidir ama kistlere (Cryptosporidium gibi) karşı her zaman %100 sonuç vermez. Bu yüzden en iyi strateji, önce fiziksel filtreleme sonra kimyasal dezenfeksiyondur.
Güvenlik Kuralları:
- Tabletlerin son kullanma tarihini mutlaka kontrol et.
- Kimyasal ekledikten sonra mataranın kapağını gevşetip suyu çalkala ki dişliler de dezenfekte olsun.
- Bekleme süresi dolmadan asla su içme.
- Hamileysen veya tiroid problemin varsa iyot kullanma.
Isıl İşlem ve Kaynatma Protokolü
Kaynatma, dünyadaki en güvenilir arıtma yöntemidir. Hiçbir patojen kaynama derecesindeki sıcaklığa dayanamaz. Suyu "fokur fokur" kaynamaya başladıktan sonra en az 1 dakika boyunca bu halde tutmalısın. Eğer 2000 metre rakımın üzerindeysen, su daha düşük sıcaklıkta kaynayacağı için bu süreyi 3 dakikaya çıkarmalısın.
Kaynatmanın dezavantajı yakıt tüketimidir. Uzun süreli bir ekspedisyondaysan, yakıtını sadece yemek için değil su için de hesaplamalısın. Kaynatılan suyun tadı "ölü" gelebilir; çünkü içindeki oksijen azalmıştır. Suyu iki kap arasında birkaç kez boşaltarak havalandırmak tadını normale döndürecektir.
Güneş enerjisiyle dezenfeksiyon (SODIS) acil durum yöntemidir. Şeffaf bir pet şişeyi suyla doldur ve 6 saat boyunca doğrudan güneş ışığına maruz bırak. UV ışınları mikroorganizmaların DNA'sını bozar. Ancak bu yöntem sadece su berraksa işe yarar; bulanık suda UV ışınları derinlere nüfuz edemez.
Acil Durumlar İçin Ev Yapımı Filtre Düzenekleri
Her şeyini kaybettiğini düşün. Filtre yok, tablet yok, ocak yok. İşte o zaman doğanın sunduğu malzemelerle kendi filtreni yapmalısın. Bir pet şişenin altını kes ve ters çevir. İçini katmanlar halinde doldur: En üste iri taşlar, altına kum, onun altına ezilmiş mangal kömürü (aktif karbon görevi görür) ve en alta sıkıştırılmış otlar veya bir bez parçası.
Vahşi Doğada Hayatta Kalmak İçin - Görsel 2
Su bu katmanlardan geçerken fiziksel olarak temizlenir. Kömür katmanı kimyasal kokuları ve bazı toksinleri emme özelliğine sahiptir. Ancak dikkat: Bu yöntem suyu berraklaştırır ama içindeki bakterileri tamamen öldürmez. Bu suyu içmek büyük bir risk taşır; ancak susuzluktan ölmek üzereysen ve başka seçeneğin yoksa son çaredir.
Fiziksel Hazırlık Programı:
Su taşımanın yükünü omuzlarında hissedeceksin. Bu yüzden şu antrenmanı haftada 2 kez uygula:
- 3 set x 15 tekrar ağırlıklı lunge (bacak gücü).
- 4 set x 45 saniye plank (core stabilitesi).
- Haftada bir kez, çantanı 10 kilo suyla doldur ve en az 5 km'lik bir eğimde yürü.
Bütçe Bazlı Su Arıtma Ekipman Tavsiyeleri
Ekipman seçimi, yapacağın aktivitenin süresine ve risk seviyesine göre değişir. Ucuz ekipman bazen seni yarı yolda bırakabilir, bu yüzden bütçeni doğru yönetmelisin. Güncel fiyatlar ve kullanıcı yorumları için mutlaka Kampyeri.org üzerinden detaylı inceleme yapmalısın.
Başlangıç Seti: LifeStraw Kişisel Su Filtresi + Klor Tabletleri. Günübirlik yürüyüşler için idealdir.Orta Seviye: Sawyer Squeeze veya Katadyn BeFree 1L. Uzun mesafe yürüyüşçülerinin (Thru-hiker) favorisidir.Pro Set: MSR Guardian Purifier veya Grayl Geopress. Virüsler dahil her şeyi temizler, her türlü su kaynağından güvenle su içmeni sağlar.
Eğer rotan üzerinde güvenli bir konaklama noktası arıyorsan, Caravan Çadır Kampı (Balıkesir /Edremit ) veya Halikarnas Caravan Camp (Muğla /Bodrum )
Türkiye'deki Kritik Rotalar ve Su Durumu
Türkiye'de su yönetimi rotaya göre dramatik değişiklikler gösterir. Likya Yolu (Kaş - Demre etabı) gibi rotalarda yaz aylarında su kaynakları neredeyse tamamen kurur. Bu 540 kilometrelik devasa rotanın bazı etaplarında 20 km boyunca tek bir damla su bulamayabilirsin. Burada su arıtma değil, su taşıma kapasitesi ön plana çıkar.
Aladağlar - Karayalak Vadisi rotasında ise durum farklıdır. Rakım 3000 metrenin üzerine çıktığında su sadece kar erimesiyle elde edilir. Bu suyu doğrudan içmek mineral eksikliğine ve mide kramplarına yol açabilir. Kar suyuna bir miktar izotonik toz veya çok az tuz ekleyerek mineral dengesini sağlamalısın. Yedigöller (Niğde) bölgesinde ise göl sularını arıtmadan asla içmemelisin; burası yoğun kamp yapılan bir bölgedir ve kirlilik oranı yüksektir.
Doğayı korumak, su kaynağını korumaktır. Su içtiğin kaynağın 60 metre yakınında asla tuvaletini yapma. Bulaşıklarını dere içinde yıkama; suyu bir kaba alıp dereden uzakta temizliğini yap. Bizden sonra gelenlerin de o sudan içebilmesi için bu bir zorunluluktur, tercih değil. Hazırlıklı ol, donanımlı ol ve o dağı dize getir. Bir sonraki zirvede görüşürüz!