Rize Çamlıhemşin'de Fırtına Vadisi'ne bakan kayalık bir yükseltideki Zilkale, 14. ya da 15. yüzyıldan kalma, sekiz burçlu ve gözetleme kuleli ortaçağ kalesidir.
Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinde, Fırtına Deresi Vadisi'ne bakan sarp bir kaya kütlesinin üzerinde duran Zilkale (Zirkale), ilçenin en önemli tarihî yapılarından biridir. Kalenin ilk inşa tarihi kesin olarak bilinmez; kaynaklar 14. ya da 15. yüzyılı gösterir. Yapı 1800'lü yılların sonuna kadar kullanılmıştır ve 2008-2010 arasındaki restorasyonla ziyaretçiye açık bir gezi noktası hâline gelmiştir.
Kale Nasıl ve Neden Kuruldu?
Türkçe Vikipedi'ye göre kalenin adı aslında "Aşağı Kale" anlamına gelen Zir Kale'dir; halk ağzında Zil Kale biçimine dönüşmüştür. İngilizce Vikipedi bu adın Farsça "zir" (alt) sözcüğünden ya da Türkçe "zil" (çan) sözcüğünden geldiğini iki ayrı yorum olarak verir. Britanyalı tarihçi Anthony Bryer'ın tahminine göre kale, Trabzon İmparatorluğu döneminde ya doğrudan merkezî yönetimce ya da ona bağlı yerel beyler tarafından yapılmıştır; Zilkale için Hemşin beyi Arhakel örnek gösterilir. Kale, Bayburt'a ulaşan önemli bir ortaçağ kervan yolunun güvenliğini sağlıyordu ve aynı yöredeki Varoş Kale ile Pazar Kalesi'yle benzer amaçla yapılmış izlenimi verir. Kaleyi Cenevizliler başta olmak üzere Rumlar ve Osmanlılar kullanmıştır. 1871 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde yörede Kale-i Bala ve Zir adlarında iki harap kale bulunduğu yazılıdır. İngilizce Vikipedi ise burasının MS 1.-4. yüzyıllarda Macron-Henochi adlı Laz beyliğinin başkenti olduğunu belirtir; bu bilgi Türkçe kaynaklarda yer almaz.
Görülecekler
Kale dış surlar, orta surlar ve iç kaleden oluşur. Kuzeybatıdaki patika dış surların kapısına çıkar. Orta kalede muhafız binası, şapel ve baş kule vardır; dört katlı olduğu anlaşılan kulenin ahşap iç yapısı çürüyüp yok olmuştur, üstü ise teras biçimindedir. Bryer'a göre kuzey duvarına bitişik, dörtgen apsisli oda bir şapeldir. Yapıda sekiz burç ve bir gözetleme kulesi sayılır. Savunma hendeği işlevi gören Zil Deresi'ne merdivenle inilir. Kalede 1979'da bulunan, 26 santimetre uzunluğunda iki pirinç döküm el topu Trabzon Müzesi'nde envantere kayıtlıdır. Kaleden Fırtına Deresi'nin vadisi izlenir; İngilizce Vikipedi kalenin dere yatağının yaklaşık 380 metre üzerinde, 1.130 metre yükseklikte olduğunu yazar, Türkçe Vikipedi ise kaya kütlesini dere yatağından yaklaşık 100 metre yüksek gösterir. 2013'te piyanist Tuluyhan Uğurlu'nun burada verdiği konser kalenin bilinirliğini artırmıştır.
Ulaşım ve Mevsim
Zilkale, Çamlıhemşin ilçe merkezinin yaklaşık 12 kilometre güneyinde, Avup Dağı üzerindedir; bazı kaynaklar bu mesafeyi daha uzun verir. Çamlıhemşin, Rize-Ardeşen karayolundan güneye ayrılan yolla yaklaşık 22. kilometrede ulaşılan bir ilçedir. Aynı ilçedeki Şenyuva Köprüsü de bu sayfa dizisinde ayrıca anlatılır. Çamlıhemşin'de iklim her mevsim yağışlıdır; sıcaklık kışın -7 dereceye iner, yazın 25 dereceye çıkar.
Ziyaret Kuralları ve Notlar
Kale, 1. derece arkeolojik sit alanı içindedir; yapının korunması için sit alanı kurallarına uyulmalıdır. Kaynaklarda giriş ücreti ve açık olunan saatlere ilişkin bir bilgi bulunmadığı için güncel bilgi almak için Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne bakılmalıdır. Kalenin üzerinde durduğu kaya kütlesi sarp olduğu için surlarda ve merdivenli iniş bölümünde dikkatli yürümek gerekir. Yol koşulları kaynaklarda anlatılmadığından yola çıkmadan önce Çamlıhemşin'den bilgi alınmalıdır.